W dniach 12-13 marca 2025 roku odbyła się piąta edycja Samorządowego Kongresu Trójmorza oraz Forum Gospodarczego. W wydarzeniu tym uczestniczyło 1 500 osób z 29 państw, w tym delegacje oraz przedstawiciele regionów. Podczas paneli dyskusyjnych Kongresu i Forum, dyskutowano na temat takich zagadnień jak między innymi transport, energetyka, cyfryzacja, stosunki międzynarodowe (szczególnie międzyregionalne i transregionalne), nauka oraz edukacja. Oprócz debat, ogłoszono kilka ważnych decyzji dotyczących ewolucji Inicjatywy Trójmorza (Three Seas, 3SI). Ponadto w ostatnich miesiącach i latach niektóre z dotychczasowych filarów współpracy miękkiej siły (soft power) Trójmorza, w dużej mierze zapoczątkowane i rozwijane w ramach poprzednich edycji wydarzenia, przeszły znaczący rozwój. Pojawiły się także nowe formy współpracy soft power 3SI zainicjowane przez różne państwa.
1. W kierunku ewolucji Trójmorza. Co zostało wówczas postanowione?
Podczas piątego Samorządowego Kongresu Trójmorza oraz Forum Gospodarczego, podjęto i ogłoszono kilka decyzji odnośnie do wymiaru miękkiej siły 3SI, które są przedstawione w Tabeli 1. poniżej.
Tabela 1. Ewolucja soft power Inicjatywy Trójmorza podczas piątej edycji Samorządowego Kongresu Trójmorza oraz Forum Gospodarczego na podstawie ogłoszonych decyzji, obszarów współpracy i ich celów.
Źródła:
Lubelskie Voivodeship. “Agenda 2025 Day 1” https://congress.lubelskie.pl/en/agenda-2025-day-1/ [dostęp 06.04.2025].
Lubelskie Voivodeship. “Agenda 2025 Day 2” https://congress.lubelskie.pl/en/agenda-2025-day-2/ [dostęp 06.04.2025].
Lubelskie Voivodeship. “Second Day of the Three Seas Local Government Congress” https://congress.lubelskie.pl/en/second-day-of-the-three-seas-local-government-congress/ [dostęp 06.04.2025].
Lubelskie Voivodeship. “Summary of the 1st Day of the Three Seas Local Government Congress” https://congress.lubelskie.pl/en/summary-of-the-1st-day-of-the-three-seas-local-government-congress/ [dostęp 06.04.2025].
W odniesieniu do wcześniej istniejących filarów miękkiej współpracy 3SI, poniższa tabela przedstawia ich aktualny status po piątej edycji Samorządowego Kongresu Trójmorza oraz Forum Gospodarczego w 2025 w Lublinie, z podziałem na konkretne sieci, ich obszary oraz liczbę członków (ogółem i podzieloną na poszczególne kraje).
Tabela 2. Status dotychczas istniejących filarów współpracy soft power w ramach Trójmorza według ich obszarów, liczby podmiotów oraz krajów pochodzenia (z podziałem liczbowym ogółem i na państwa zaangażowane) (stan na lipiec 2025).
Źródła:
Bulgaria News Agency. “Bulgaria and Poland Establish New Network for Tourism Cooperation within Three Seas” https://www.bta.bg/en/news/economy/852021-bulgaria-and-poland-establish-new-network-for-tourism-cooperation-within-three-s [dostęp 06.04.2025].
Lubelskie Voivodeship. “Summary of the 1st Day of the Three Seas Local Government Congress” https://congress.lubelskie.pl/en/summary-of-the-1st-day-of-the-three-seas-local-government-congress/ [dostęp 06.04.2025].
Lubelskie Voivodeship. “Three Seas Network.” https://3seasnetwork.lubelskie.pl/](https://3seasnetwork.lubelskie.pl/ [dostęp 10.05.2025].
Three Seas University Network. “Member Universities” https://3sun.kul.pl/en/member-universities/ [dostęp 10.05.2025].
Three Seas University Network. “New Member Universities of the Three Seas University Network” https://3sun.kul.pl/en/news/new-member-universities-of-the-three-seas-university-network/ [dostęp 10.05.2025].
Three Seas Initiative. “Perspectives of Business Development in the Three Seas Region” https://www.3seas.eu/event/side-events-1/perspectives-of-business-development-in-the-three-seas-region [dostęp 10.05.2025].
1.1. Turystyka. Sieć Turystyczna Trójmorza jako nowe narzędzie współpracy w ramach 3SI
Podczas Sesji Otwarcia (Inicjatywa Trójmorza – podsumowanie 10-lecia i przyszłość formatu) Kongresu Trójmorza, jedną z ogłoszonych decyzji było utworzenie Sieci Turystycznej Trójmorza z inicjatywy Polski i Bułgarii. W tej sprawie podpisano Deklarację w sprawie jej utworzenia przez Województwo Lubelskie, Ministerstwo Turystyki Republiki Bułgarii, Lubelską Regionalną Organizację Turystyczną oraz Związek Bułgarskich Władz Lokalnych Morza Czarnego. Celem tej sieci jest promocja turystyki na obszarze 3SI, wzmacnianie regionalnych marek, pomoc w tworzeniu wspólnych regionalnych produktów turystycznych oraz stworzenie wspólnej i spójnej oferty turystycznej dla regionu. Mają one zostać zrealizowane poprzez wykorzystanie funduszy UE i innych instrumentów finansowych. Ponadto Sieć będzie wspierać rozwój turystyki kulturowej i ekologicznej oraz promować wymianę dobrych praktyk. Współpraca turystyczna w ramach tego narzędzia może również opierać się na cyfryzacji usług sektorowych. Marszałek Województwa Lubelskiego Jarosław Stawiarski, w przemówieniu otwierającym wydarzenie, podkreślił kontynuację działań na rzecz rozszerzenia współpracy trójmorskiej w 2025 roku na nowe obszary. Wspomniał także, że będzie ona realizowana poprzez wzajemne uznanie dziedzictwa historycznego w ramach partnerstw między skansenami Europy Środkowej oraz utworzenie Sieci Turystycznej Trójmorza. Z kolei Wiceminister Turystyki Bułgarii Irena Georgieva zaznaczyła, że format 3SI jest istotny dla rozwoju sektora turystycznego dzięki lepszej łączności, inwestycjom w infrastrukturę i prowadzeniu nowoczesnych strategii rynkowych. Dodała również, że Bułgaria będzie dalej podejmować aktywne działania, aby wzbogacić atrakcyjność turystyczną regionu.
1.2. Regiony. Samorządy lokalne w ramach Sieci Regionów Trójmorza
W trakcie inauguracji wydarzenia w Lublinie, oficjalnie ogłoszono przystąpienie regionu Ștefan Vodă z Mołdawii. Dzięki tej decyzji Sieć Regionów Trójmorza powiększyła się do 28 samorządów z 8 państw. Mołdawia natomiast, jako kraj uczestniczący wobec 3SI, zyskała własną reprezentację w Sieci Regionów.
Kolejnym istotnym krokiem wzmacniającym wymiar regionalny formatu było podpisanie Deklaracji o Partnerstwie i Współpracy Członków Sieci Regionów Trójmorza na rzecz wsparcia i przygotowania budowy międzynarodowego korytarza transportowego Via Carpatia . Dzięki temu działaniu kolejne, dotychczas nieuczestniczące samorządy lokalne, zostały włączone w budowę Via Carpatia. Podjęły lub rozwinęły one również współpracę samorządową w ramach 3SI na rzecz rozwoju tej trasy. Tym samym dołączyły do innych regionów współpracujących międzynarodowo na rzecz realizacji tego projektu, takich jak województwa lubelskie i podkarpackie w Polsce oraz region preszowski na Słowacji, które podpisały podobne porozumienie w grudniu 2024 roku w Brukseli.
Drugiego dnia Samorządowego Kongresu Trójmorza, bezpośrednio po drugim panelu sesji międzynarodowej[1], podpisano umowy pomiędzy Województwem Lubelskim a Obwodem Chmielnickim na Ukrainie. Wcześniej, w grudniu 2023 roku, obie jednostki zawarły list intencyjny. Oprócz nich sześć innych samorządów lokalnych podpisało podobne porozumienia: Gmina Hrubieszów w Polsce z Gminą Terytorialną Żwaniec na Ukrainie, Gmina Kraśnik z Gminą Terytorialną Narkiewicze oraz Gmina Tarnawatka z Gminą Terytorialną Krupiec, które również były reprezentowane podczas wydarzenia. Te dwustronne formy współpracy mają na celu budowanie partnerstw, szeroką dyskusję nad istotnymi problemami samorządów oraz możliwe ich rozwiązanie w kolejnych etapach.
1.3 Nauka i edukacja. Case sieci uniwersytetów Trójmorza
W obszarze nauki i edukacji, Sieć Uniwersytetów Trójmorza została poszerzona z 16 do 18 członków, włączając Metropolitan University Prague z Czech oraz Sulkan-Saba Orbeliani University z Gruzji.
Dodatkowo, na początku sesji naukowej drugiego dnia Kongresu, podpisano umowę o współpracy pomiędzy Województwem Lubelskim a Szkołą Główną Mikołaja Kopernika (SGMK). Partnerstwo to ma na celu realizację inicjatyw naukowych, edukacyjnych oraz badawczo-rozwojowych (B+R), ze szczególnym uwzględnieniem kondycji psychicznej i fizycznej uczniów oraz nauczycieli. Współpraca pomiędzy Województwem Lubelskim a SGMK zakłada także promowanie postaw patriotycznych i troskę o dobro wspólne. Województwo Lubelskie dołączyło jednocześnie do Rady Interesariuszy Szkoły Głównej Mikołaja Kopernika. Ponadto wspomniana uczelnia ma wspierać działania edukacyjne prowadzone przez Województwo Lubelskie, szczególnie w zakresie edukacji społecznej i obywatelskiej, inicjatyw zrównoważonego rozwoju oraz zapewnienia i poprawy stanu psychicznego uczniów i nauczycieli. Z kolei samorząd zobowiązał się do wspierania Szkoły w realizacji projektów edukacyjnych skierowanych do edukacji i rynku pracy, a także szkół z terenu Województwa Lubelskiego.
1.4 Kultura. Umiejscowienie Sieci Współpracy Kulturalnej Trójmorza w formacie
W ramach sesji międzynarodowej Kongresu Lubelskiego, zorganizowano dwie debaty poświęcone kulturze. W pierwszej z nich[2] udział wzięli prof. Łukasz Murzyn z Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie oraz Prezes Fundacji Sztuki Trójmorza, Łukasz Smółka (Marszałek Województwa Małopolskiego), Katarzyna Sołek (Sekretarz Generalny Województwa Podkarpackiego) oraz Andriy Smorodin, Prezes Narodowej Platformy Inicjatywy Trójmorza-Ukraina. Panel poświęcony był znaczeniu kultury w promowaniu regionu, głównie poprzez współpracę z samorządami, instytucjami, administracją i biznesem. Eksperci przedstawili swoje pomysły na promocję kultury przez instytucje, która mogłaby zainteresować młode pokolenie.
Dzięki zaangażowaniu prof. Łukasza Murzyna, który aktywnie uczestniczy w rozwoju wymiaru kulturalnego Trójmorza, oraz szerokim dyskusjom podczas tegorocznej edycji Samorządowego Kongresu Trójmorza, kultura została podniesiona dość wysoko w agendzie wydarzenia. Ten obszar miękkiej współpracy może zyskać tym większe znaczenie za sprawą zorganizowanego pierwszego Festiwalu Sztuki Trójmorza w 2025 (i zamiaru jego kontynuacji w następnych latach), głównie przez Fundację Sztuki Trójmorza (której prezesem jest prof. Łukasz Murzyn). Festiwal ten będzie miał formułę biennale (czyli wydarzenia odbywającego się co 2–3 lata i obejmującego wiele wydarzeń). Do tej pory, w 2025 roku, został on zorganizowany przez tę organizację pozarządową oraz kolejne 15 podmiotów z regionu Trójmorza (z Austrii, Czech, Grecji, Węgier, Litwy, Polski, Rumunii, Słowacji, Ukrainy) oraz Francji. W trakcie Festiwalu Sztuki Trójmorza miał miejsce szereg spotkań, wystaw, warsztatów i paneli dyskusyjnych. Zgromadził on niemal 100 artystów i kuratorów z 13 państw członkowskich Trójmorza oraz Ukrainy, a także przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego z Białorusi. Uczestnicy ci, współpracując i wykorzystując metodę badań opartych na sztuce, dyskutowali nad głównym tematem pierwszego Festiwalu, czyli różnymi modelami sprawiedliwego rozwoju z perspektywy artystów. Mniejsze wydarzenia kulturalne, takie jak wystawy odbywające się w kwietniu i maju w ramach Festiwalu, odbyły się w różnych instytucjach kultury w Krakowie. Główna wystawa w ramach Festiwalu została zorganizowana w Galerii Sztuki Współczesnej Art Bunquer i trwała od 14 maja do 31 sierpnia 2025 roku. Wcześniejsze efekty pracy artystów uczestniczących w rezydencji zostały zaprezentowane podczas tego wydarzenia. W ramach Festiwalu Sztuki zorganizowano także międzynarodową konferencję 15 maja 2025 roku w Międzynarodowym Centrum Kultury w Krakowie. Cała inicjatywa została zrealizowana dzięki wsparciu finansowemu Międzynarodowego Funduszu Wyszehradzkiego w ramach projektu „“Smart Power of Culture – Challenges of a Common V4 Identity vs. the Three Seas Perspective project” Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej.
Pierwszy etap biennale odbył się w dniach 9–24 lutego 2025 roku. W tym czasie miały miejsce dyskusje, wspólne eksploracje i prace w krakowskich instytucjach kultury pomiędzy artystami i kuratorami. Artyści uczestniczący w rezydencji mieli okazję zaprezentować swoje pomysły lokalnej społeczności. Jak podkreślono na stronie Festiwalu Sztuki Trójmorza, warsztaty umożliwiły dostrzeżenie różnorodnych sposobów definiowania badań opartych na sztuce oraz sztuki tworzonej przy użyciu technik, metodologii i technologii z różnych dziedzin współczesnej nauki. Wspomniano również, że sesja pozwoliła zauważyć rozwinięte idee międzynarodowych zespołów zaangażowanych w inicjatywę.
2. Obszar Trójmorza+: międzyrządowe i parlamentarne aspekty miękkiej siły 3SI+ i zaangażowanie Ukrainy
Estonia, sprawując prezydencję w formacie Inicjatywy Trójmorza w 2020 roku, dążyła do wzmocnienia współpracy międzyrządowej w jej zakresie. W tym celu, 3 czerwca 2021 roku państwo to zorganizowało – w formule wirtualnej – Pierwsze Parlamentarne Forum Trójmorza. Gospodarzem wydarzenia był Jüri Ratas, Przewodniczący Estońskiego Parlamentu Riigikogu, a forum moderował natomiast estoński dziennikarz Neeme Raud. Oprócz nich, w Forum uczestniczyło dziewięcioro parlamentarzystów z innych państw Trójmorza – po jednym z Czech, Węgier, Łotwy, Litwy i Polski oraz po dwóch ze Słowenii i Rumunii. Inicjatywa podjęta przez stronę estońską umożliwiła ponowne potwierdzenie zaangażowania państw w format 3SI oraz dyskusję nad dalszą współpracą parlamentarną w jego ramach. W przyszłości Forum mogłoby stać się platformą do ponownego określenia potencjalnej roli parlamentów w rozwoju Inicjatywy Trójmorza oraz zapewnienia dialogu pomiędzy wymiarem parlamentarnym a obywatelami i interesariuszami.
W dniach 20–21 czerwca 2022 roku w Rydze, w ramach Szczytu Inicjatywy Trójmorza oraz Forum Biznesowego Trójmorza, łotewski parlament Saeima zorganizował Drugie Parlamentarne Forum Trójmorza. Obejmowało ono trzy panele poświęcone rozwojowi infrastruktury w regionie 3SI. W Forum, oprócz strony łotewskiej, uczestniczyli również wysocy rangą parlamentarzyści z dziesięciu państw członkowskich, a także krajów uczestniczących (Ukraina), partnerów strategicznych (Stany Zjednoczone) oraz państw potencjalnie zainteresowanych pogłębieniem współpracy z 3SI (Mołdawia, Gruzja, Japonia, Kanada, Korea Południowa). Jednak w kolejnych latach Parlamentarne Forum Trójmorza nie było organizowane.
W ostatnich latach rośnie zainteresowanie współpracą oraz podejmowane są konkretne działania na rzecz wzmocnienia relacji między Inicjatywą Trójmorza a Ukrainą. Rozwój tych relacji przejawiał się poprzez wzrastającą reprezentację Ukrainy podczas corocznych edycji Samorządowego Kongresu Trójmorza i Forum Gospodarczego oraz Forum Biznesowego Trójmorza, a także decyzji podejmowanych w ich trakcie. Podczas Szczytu 3SI w Rydze w 2022 roku Ukraina uzyskała status państwa uczestniczącego w Inicjatywie Trójmorza. Decyzja ta umożliwiła stronie ukraińskiej większe zaangażowanie w projekty 3SI, w tym przedsięwzięcia wpisane na listę flagowych inwestycji oraz inne filary tego formatu. Pomimo tego, że Ukraina nie jest państwem członkowskim Inicjatywy Trójmorza, co wiąże się z częściowo ograniczonym wpływem na procesy decyzyjne, jej zaangażowanie w instrumenty 3SI oraz inicjatywy oddolne są znaczące.
Co więcej, Ukraina stara się promować pomysły i działania, które wcześniej przyczyniały się do wzmacniania Trójmorza. Jednym z takich obszarów, związanym z soft power 3SI, jest wymiar parlamentarny. Na przełomie lat 2023 i 2024 powołano Międzyfrakcyjną Grupę Parlamentarną „Inicjatywa Trójmorza – Ukraina” oraz Platformę Narodową „Inicjatywa Trójmorza – Ukraina”. Pierwszy z tych podmiotów został utworzony 16 stycznia 2024 roku z inicjatywy 23 deputowanych do Rady Najwyższej Ukrainy. Jego przewodniczącym został Jurij Kamelczuk – przedstawiciel partii Sługa Narodu oraz członek Delegacji Ukrainy do Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy (PACE). Druga inicjatywa została powołana 29 grudnia 2023 roku, a jej przewodniczącym został Andrij Smorodin, profesor honorowy oraz członek Rady Nadzorczej Wschodnioukraińskiego Uniwersytetu Narodowego.
Obie inicjatywy mają na celu wspieranie współpracy pomiędzy Ukrainą a Inicjatywą Trójmorza, w szczególności poprzez promowanie projektów infrastrukturalnych i gospodarczych, a także działań w innych obszarach, takich jak polityka, społeczeństwo obywatelskie, kultura, edukacja, nauka i biznes[3]. W celu zapewnienia większej aktywności oraz koordynacji działań Międzyfrakcyjnej Grupy Parlamentarnej z różnymi środowiskami oraz Platformą, pod przewodnictwem Andrija Smorodina, tworzony jest urząd wykonawczy oraz sekretariat. Jak podkreślił przewodniczący Platformy Narodowej, struktura ta ma zapewnić unikalny system koordynacji krajowych interakcji.
Wcześniej odbyły się już spotkania omawianego zrzeszenia parlamentarnego. Podczas jednego z nich, 30 stycznia 2025 roku – w rocznicę powołania Międzyfrakcyjnej Grupy Parlamentarnej „Inicjatywa Trójmorza – Ukraina” oraz Platformy Narodowej – podsumowano osiągnięcia z 2024 roku oraz przedstawiono plany na rok 2025. Dodatkowo, Jurij Kamelczuk podkreślił konieczność kontynuowania działań na rzecz rozwoju Trójmorza poprzez wzmacnianie partnerstw pomiędzy państwami uczestniczącymi oraz zapewnienie koordynacji pomiędzy wszystkimi sektorami władzy na Ukrainie. Deputowany do Rady Najwyższej Ukrainy oraz przewodniczący ukraińskiej części Parlamentarnego Komitetu Stowarzyszenia UE–Ukraina, Vadym Halaichuk, zwrócił uwagę na znaczenie rozwoju dyplomacji parlamentarnej w celu wzmocnienia pozycji Ukrainy w ramach 3SI oraz intensyfikacji współpracy z nowo utworzoną Grupą Inicjatywy Trójmorza w Parlamencie Europejskim.
Na szczególną uwagę zasługuje aktywność Platformy Narodowej. Jest ona widoczna w mediach społecznościowych, gdzie regularnie publikowane są relacje z wydarzeń z udziałem jej przedstawicieli, związanych z Trójmorzem oraz innymi formatami współpracy w szeroko rozumianej Europie Środkowej. Działalność ta przejawia się między innymi poprzez aktywne uczestnictwo w wydarzeniach 3SI od momentu powołania Platformy. Jej przedstawiciele byli regularnie obecni – w 2024 i 2025 roku – na Samorządowym Kongresie Trójmorza i Forum Gospodarczym[4], Szczytach Trójmorza oraz konferencjach poświęconych 3SI [5], gdzie zabierali głos w ramach poszczególnych paneli.
W kontekście współpracy z różnymi organizacjami na rzecz wzrostu zaangażowania Ukrainy w format, przedstawiciele Platformy często spotykają się z podmiotami krajowymi oraz przedstawicielami dyplomatycznymi i politycznymi państw 3SI aktywnymi na Ukrainie. Odbywają oni takie spotkania m.in. z Ambasadą Rzeczypospolitej Polskiej w Kijowie, z którą Platforma regularnie współpracuje. Podczas tych spotkań, zwłaszcza pod kierownictwem Andrija Smorodina, prezentowane jest stanowisko Ukrainy wobec rozwoju współpracy z 3SI i w jego ramach. W tym aspekcie, strona ukraińska przedstawia swój stosunek wobec takich kwestii jak transport, infrastruktura energetyczna i cyfrowa, współpraca gospodarcza, zrównoważony rozwój środowiska, bezpieczeństwo i obronność, a także sprawy społeczne i kulturalne.
Platforma podpisała dwa memoranda o współpracy odnośnie do rozwoju współpracy na linii Ukraina-3SI i wzmocnienia tych powiązań na poziomie krajowym realizowanych głównie z innymi organizacjami ukraińskimi. Pierwsze z nich zawarto w maju 2024 roku z Departamentem Rady Miejskiej Czerniowca. Dotyczyło ono zaangażowania w zagadnienia objęte priorytetami 3SI, związane z rozwojem infrastruktury, inwestycjami, współpracą międzynarodową, naukowo-techniczną oraz realizacją konkretnych projektów. W tym kontekście, w komunikatach Platformy Trójmorze–Ukraina, podkreślano znaczenie współpracy z Rumunią, Mołdawią oraz innymi państwami obszaru Morza Czarnego i Adriatyku. Drugie memorandum podpisano w czerwcu 2024 roku z Ministerstwem Edukacji i Nauki Ukrainy. Odnosiło się ono do partnerstwa na rzecz rozwoju współpracy naukowej, który ma umożliwić Ukrainie realizację jej celów oraz zbliżenie się do Inicjatywy Trójmorza i Unii Europejskiej. Zakłada ono zwiększenie możliwości międzynarodowej ekspansji ukraińskiej nauki, wdrażanie innowacyjnych technologii oraz otwieranie zagranicznych biur naukowych.
3. Potencjał kolejnego wymiaru soft power Inicjatywy Trójmorza
Pierwsze Forum Gospodarcze w 2022 roku było wydarzeniem towarzyszącym drugiej edycji Samorządowego Kongresu Trójmorza i od tego momentu organizowane jest corocznie. Jego głównymi celami są promocja oferty małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP) z województwa lubelskiego, tworzenie warunków sprzyjających rozwojowi przedsiębiorczości oraz obsłudze inwestorów, a także pogłębianie zaawansowanych form współpracy międzynarodowej związanej z sektorem przedsiębiorstw. Podczas ostatniej edycji Forum Ekonomicznego odbyło się siedem wydarzeń poświęconych przedsiębiorczości, które dotyczyły m.in. zaangażowania województwa lubelskiego w Wystawę Światową EXPO 2025 w Osace, perspektyw rozwoju regionalnych firm na rynkach globalnych oraz aktywności biznesowej kobiet z województwa lubelskiego.
Poza funkcją wydarzenia towarzyszącego względem Samorządowego Kongresu Trójmorza, Forum Gospodarcze umożliwia spotkania oraz wspólne dyskusje przedstawicieli różnych środowisk, w tym sektora przedsiębiorstw, agencji rządowych (takich jak Polska Agencja Inwestycji i Handlu – PAIH), świata nauki i środowisk akademickich, lokalnych instytucji publicznych oraz jednostek samorządu terytorialnego. Dodatkowym atutem Forum jest podejmowanie debat dotyczących rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw oraz perspektyw tego procesu, także w kontekście realizacji inwestycji w ramach Inicjatywy Trójmorza.
Z drugiej strony, pomimo stwarzanych możliwości, Forum Gospodarcze oraz towarzyszący mu Samorządowy Kongres Trójmorza, nie są formalnie wpisane w strukturę organizacyjną ani proces rozwoju w ramach corocznego Szczytu Trójmorza oraz Forum Biznesowego. Po raz pierwszy wydarzenia te pojawiły się na oficjalnej stronie Inicjatywy Trójmorza dopiero kilka tygodni przed głównym wydarzeniem 3SI, które odbyło się pod koniec kwietnia 2025 roku.
Drugim flagowym narzędziem 3SI w wymiarze biznesowym jest Forum Biznesowe Trójmorza. Stanowi on integralną część corocznego Szczytu Trójmorza i odbywa się nieprzerwanie od 2018 roku, począwszy od pierwszej edycji wydarzenia w Bukareszcie w Rumunii. Na tym Forum mają miejsce panele dyskusyjne poświęcone aktualnym wyzwaniom gospodarczym regionu Trójmorza, jego spójności z Unią Europejską oraz integracji z państwami uczestniczącymi wobec formatu, takimi jak Ukraina i Mołdawia. Szczególne zainteresowanie podczas Forum wzbudzają obecność i wystąpienia głów państw 3SI oraz innych najwyższych rangą przedstawicieli krajowych, w tym premierów.
Zarówno Szczyt i Forum Biznesowe Trójmorza w 2018 roku (ten drugi filar został wówczas zainagurowany), jak również w 2023 roku, miały miejsce w Bukareszcie. Obie edycje tych (jednocześnie odbywających się) wydarzeń należy uznać za szczególnie istotne z perspektywy biznesowego wymiaru 3SI. Podczas drugiego wspomnianego szczytu w 2023 roku – z inicjatywy Polski, Rumunii, Bułgarii, Litwy i Estonii – powołano Stowarzyszenie Rozwoju Biznesu Trójmorza (Three Seas Business Development Association, TSBDA). Jego celem jest reprezentowanie interesów przedsiębiorców i pracodawców z obszaru 3SI. Jednakże poza informacjami dotyczącymi genezy jego powstania, lokalizacją siedziby stowarzyszenia w Brukseli oraz organizacją wydarzenia towarzyszącego jego poświęconemu w zakresie Szczytu Trójmorza i Forum Biznesowego w Wilnie w 2024 roku, brakuje obecnie szerszych publicznie dostępnych danych na temat dalszej działalności TSBDA.
4. Wnioski
Podczas 5. edycji Samorządowego Kongresu Trójmorza oraz Forum Gospodarczego podjęto sześć decyzji odnośnie do rozwoju miękkiego wymiaru Inicjatywy Trójmorza. Jedną z nich było podpisanie Deklaracji w sprawie utworzenia Sieci Turystycznej Trójmorza, zainicjowanej przez Polskę i Bułgarię. Wraz z tym krokiem współpraca w ramach soft power 3SI została rozszerzona o wymiar turystyczny. Nowo powołana sieć ma wspierać rozwój współpracy turystycznej w regionie Trójmorza poprzez rozwijanie aspektów turystyki kulturowej i ekologicznej, promowanie dobrych praktyk w sektorze oraz wsparcie w tworzeniu wspólnych produktów turystycznych 3SI.
Pozostałe pięć ustaleń dotyczyło wcześniej istniejących filarów soft power Trójmorza, tj. Sieci Regionów Trójmorza oraz Sieci Uniwersytetów Trójmorza. Trzy decyzje odnosiły się do regionalnego wymiaru soft power 3SI i obejmowały: rozszerzenie partnerstwa poprzez włączenie jednego samorządu lokalnego z Mołdawii (państwa uczestniczącego wobec Inicjatywy Trójmorza) do sieci, zwiększając ją do 28 podmiotów; podpisanie Deklaracji o Partnerstwie i Współpracy Członków Sieci Regionów Trójmorza na rzecz wsparcia i przygotowania budowy międzynarodowego korytarza transportowego Via Carpatia; a także zawarcie porozumień pomiędzy jednostkami samorządowymi z województwa lubelskiego w Polsce oraz z obwodu chmielnickiego na Ukrainie. W wyniku tej ostatniej decyzji, do współpracy dołączyły kolejne samorządy, podążając śladem wcześniejszych trzech polskich i trzech ukraińskich gmin, które wcześniej podpisały podobne umowy o partnerstwie transgranicznym. Takie formy współpracy mają przyczynić się do lepszego wzajemnego poznania drugiej strony, pogłębienia dialogu oraz wspólnego poszukiwania rozwiązań problemów stojących przed samorządami lokalnymi.
W odniesieniu do naukowego i edukacyjnego wymiaru soft power 3SI, Sieć Uniwersytetów Trójmorza została poszerzona do 18 członków poprzez dołączenie Metropolitan University Prague z Czech oraz Sulkan-Saba Orbeliani University z Gruzji. Ponadto podpisano porozumienie o współpracy pomiędzy Województwem Lubelskim a Szkołą Główną Mikołaja Kopernika (SGMK). W jego ramach obie instytucje zobowiązały się do realizacji projektów naukowych, edukacyjnych oraz badawczo-rozwojowych (B+R) obejmujących m.in. edukację społeczną i obywatelską, zrównoważony rozwój, kwestie rynku pracy oraz kondycję psychiczną i fizyczną uczniów i nauczycieli.
Wymiar kulturowy w ramach formatu 3SI stał się bardziej widoczny dzięki zwiększeniu debat poświęconych kulturze podczas ostatniej edycji Samorządowego Kongresu Trójmorza w Lublinie oraz organizacji Festiwalu Sztuki Trójmorza, także w 2025 roku. Na szczególną uwagę zasługuje to drugie wydarzenie, ze względu na swój inauguracyjny charakter w 2025 roku oraz złożony, wielowymiarowy charakter. Festiwal Sztuki Trójmorza organizowany jest w formule biennale – przez kilka miesięcy co dwa lub trzy lata. Obejmuje on liczne wydarzenia kulturalne, takie jak spotkania, wystawy, warsztaty i panele dyskusyjne, z udziałem artystów i kuratorów z państw 3SI oraz Ukrainy. Inicjatywa ta, realizowana w ramach Sieci Współpracy Kulturalnej Trójmorza oraz Fundacji Sztuki Trójmorza, umożliwia spotkanie twórców z regionu i jego otoczenia, budowanie wzajemnej świadomości kulturowej oraz rozwój dialogu i wymiany kulturalnej.
Kolejny wymiar soft power Inicjatywy Trójmorza dotyczy współpracy międzyrządowej i parlamentarnej pomiędzy krajami trójmorskimi a Ukrainą. Jednym z narzędzi w tym obszarze było Parlamentarne Forum Trójmorza, po raz pierwszy zorganizowane w formule wirtualnej w Tallinnie w 2021 roku oraz w Rydze w 2022 roku. Inicjatywa ta, zapoczątkowana przez Estonię podczas jej przewodnictwa w 3SI, miała na celu wzmocnienie współpracy pomiędzy rządami i parlamentarzystami regionu (głównie na szczeblu przedstawicieli wyższej rangi), a także pogłębienie dialogu pomiędzy parlamentami, obywatelami i interesariuszami w państwach obszaru Trójmorza. Pomimo zainteresowania Forum – zarówno w regionie, jak i wśród niektórych partnerów zewnętrznych – w kolejnych latach wydarzenie to nie było kontynuowane.
Inne inicjatywy o charakterze międzyrządowym i parlamentarnym zostały zainicjowane przez Ukrainę na przełomie 2023 i 2024 roku w postaci Międzyfrakcyjnej Grupy Parlamentarnej „Inicjatywa Trójmorza – Ukraina” oraz Platformy Narodowej „Inicjatywa Trójmorza – Ukraina”. Ich celem jest pogłębienie współpracy pomiędzy Ukrainą a Trójmorzem w różnych obszarach, takich jak infrastruktura, społeczeństwo obywatelskie, kultura, edukacja i nauka oraz biznes. Wymiar parlamentarny tych inicjatyw sprzyjać ma zwiększeniu komunikacji, zainteresowania i partnerstw zarówno w ukraińskim parlamencie, jak również na poziomie krajowym. Szczególny nacisk ma być kładziony na dialog z podmiotami z obszaru 3SI (politycznymi, dyplomatycznymi i biznesowymi), reprezentowanie stanowiska Ukrainy wobec formatu oraz organizację międzynarodowych przedsięwzięć. Zwiększenie aktywności i działań Międzyfrakcyjnej Grupy Parlamentarnej oraz Platformy Narodowej możliwe będzie dzięki powołaniu biura oraz sekretariatu odpowiedzialnych za koordynację ich pracy i ułatwianie kontaktów z różnymi środowiskami.
Biznesowy aspekt Inicjatywy Trójmorza rozwija się w dalszym ciągu dzięki corocznej organizacji Forum Biznesowego Trójmorza (wraz ze Szczytem Trójmorza) oraz Forum Ekonomicznego odbywającego się co roku w Lublinie, powiązanym z Samorzadowym Kongresem Trójmorza. Oba wydarzenia są organizowane regularnie od momentu ich powstania – odpowiednio od 2018 i 2022 roku. Ponadto obejmują one liczne panele dyskusyjne na temat szeroko rozumianej współpracy gospodarczej w regionie Trójmorza. Choć obie inicjatywy wykazują pewne podobieństwa, takie jak analiza aktualnych procesów i wyzwań stojących przed regionem z udziałem ekspertów, przedsiębiorców, polityków i decydentów, Forum Biznesowe Trójmorza ma zdecydowanie bardziej formalny charakter. Gromadzi ono prezydentów, premierów, ministrów oraz innych wysokich rangą przedstawicieli państw, w znacznie większym stopniu niż Forum Ekonomiczne, które koncentruje się przede wszystkim na samorządach lokalnych i regionalnych. Co więcej, integralną częścią Forum Biznesowego Trójmorza jest panel prezydencki, który w sposób bezpośredni wyznacza kierunki współpracy oraz wizje rozwoju relacji pomiędzy państwami 3SI.
Trzecim przedsięwzięciem w obszarze biznesowym Inicjatywy Trójmorza jest Stowarzyszenie Rozwoju Biznesu Trójmorza (Three Seas Business Development Association, TSBDA), powołane podczas Szczytu Trójmorza w Bukareszcie w 2023 roku z inicjatywy Polski, Rumunii, Bułgarii, Litwy i Estonii. Choć organizacja ta została utworzona w celu wzmocnienia współpracy pomiędzy właścicielami firm i pracodawcami z regionu Trójmorza, jej dalszy rozwój pozostaje mocno ograniczony.
Tabela 3. Zaktualizowane podsumowanie[6] form współpracy soft power w ramach Trójmorza według nazwy platformy, obszaru, krótkiej charakterystyki i celów (stan na styczeń 2026)
5.5. Rekomendacje
Większość powyższych filarów 3SI i ich konkretnych platform (w tym także nowo wymienionych) mierzy się z podobnymi trudnościami. Należą do nich niewystarczająca lub brakująca instytucjonalizacja, brak koordynacji wdrażania oraz ograniczona wiedza o formacie i jego potencjalnie pozytywnym wpływie. Dodatkowo, ich funkcjonowanie i rozwój mają głównie charakter „od wydarzenia do wydarzenia”, czyli są widoczne głównie podczas kolejnych spotkań z nimi związanych. Choć niektóre filary znacząco się rozwinęły od momentu powołania (między innymi Sieć Współpracy Kulturalnej Trójmorza poprzez wyraźną obecność podczas Samorządowego Kongresu Trójmorza w 2025 roku oraz ambitną agendę Festiwalu Sztuki Trójmorza i jej realizację), nie odpowiada to wcześniejszym oczekiwaniom. Jest to widoczne na przykładzie wcześniej analizowanych form miękkiej współpracy 3SI, takich jak Sieć Regionów Trójmorza czy Sieć Uniwersytetów Trójmorza. Podjęte decyzje podczas Samorządowego Kongresu Trójmorza i Forum Gospodarczego, takie jak podpisanie deklaracji dotyczących budowy niektórych tras infrastrukturalnych czy zacieśnienia współpracy między wybranymi podmiotami (Województwo Lubelskie z Obwodem Chmielnickim oraz Szkołą Główną Mikołaja Kopernika), mogą być dowodem na efektywną współpracę soft power w tych wymiarach i inspiracją do rozwoju specyficznych stowarzyszeń w ramach tego typu kooperacji.
Podobne problemy, zwłaszcza niejasne funkcjonowanie i brak ciągłości, dotyczą także nowych obszarów soft power Trójmorza. W przypadku pierwszego z nich, czyli turystyki w ramach Sieci Turystycznej Trójmorza, wciąż jest brak formalnych źródeł informacji dotyczących jej powstania, deklaracji założycielskiej, celów i podmiotów. Podobna sytuacja dotyczy Forum Parlamentarnego Trójmorza, które odbyło się w 2021 i 2022 roku, ale nie było później kontynuowane. Kolejny problem z ciągłością rozpoczętych projektów widoczny jest na przykładzie Stowarzyszenia Rozwoju Biznesu Trójmorza, które powstało w 2023 roku, a brakuje dalszych szczegółów dotyczących jego działalności.
Jednakże, wraz z regularnym wzrostem zainteresowania rozwojem różnych form współpracy soft power Trójmorza oraz kolejnymi decyzjami i dyskusjami, przede wszystkim podczas Samorządowego Kongresu Trójmorza i Forum Gospodarczego w Lublinie oraz innych wydarzeń 3SI, możliwe jest zbudowanie stabilnych fundamentów dla ich funkcjonowania. W odniesieniu do ich obecnych, indywidualnych celów, powinny one zachęcać inne organizacje tematyczne do dołączania do ich sieci, promowania dobrych praktyk w swoich sektorach oraz tworzenia nowych, charakterystycznych inicjatyw. Dla rozwoju tych przedsięwzięć kluczowe jest podnoszenie świadomości na ich temat. Podobnie jak wcześniejsze filary soft power Inicjatywy Trójmorza, obszary takie jak turystyka, rządy i parlamenty oraz biznes – powinny być również osadzone w programie Samorządowego Kongresu Trójmorza i Forum Gospodarczego. W tym kontekście, można organizować osobne sesje lub panele im poświęcone nakierowane na dialog, wymianę doświadczeń oraz znaczenie tych filarów w ramach formatu Trójmorza. Te aspekty powinny być uwzględnione oddzielnie podczas obu wydarzeń towarzyszących w Lublinie, przy zachowaniu specyfiki Kongresu i Forum Gospodarczego. Co więcej, przemyślane i rozsądne łączenie tych oraz wcześniej analizowanych filarów z innymi kwestiami dotyczącymi ludzi, takimi jak sport, mieszkalnictwo, zdrowie czy obszary miejskie, zainteresuje szersze grono interesariuszy. Ponadto zainspiruje ich również do rozwijania współpracy 3SI także w tych dziedzinach.
Pomimo ogromnego potencjału różnych istotnych wydarzeń w ramach formatu, takich jak coroczny Szczyt Trójmorza i Forum Biznesowe, można je wykorzystywać znacznie szerzej do wzmacniania współpracy soft power. W tym aspekcie, powrót do organizowania wydarzeń towarzyszących na większą skalę (jak miało to miejsce w 2024 roku w Wilnie) spopularyzuje współpracę soft power (oraz różne aspekty 3SI). Wówczas wiele przedstawicieli środowisk akademickich, pozarządowych i indywidualnych ekspertów mogłoby łatwiej wyrażać chęć organizowania i prowadzenia swoich spotkań w ramach Szczytu Trójmorza i Forum Biznesowego, dotyczących różnych zagadnień rozwoju Trójmorza. Wiele z powyżej analizowanych filarów soft power 3SI było omawianych podczas tych wydarzeń (m.in. przedsiębiorczość, nauka i edukacja). Co ciekawe, Sieć Współpracy Kulturalnej Trójmorza została powołana podczas jednego z wydarzeń towarzyszących w 2024 roku, co mogłoby nastąpić w przypadku innych potencjalnych „miękkich” obszarów. Jednocześnie nieaktywne fora, takie jak Forum Społeczeństwa Obywatelskiego Trójmorza, Forum Parlamentarne Trójmorza, Stowarzyszenie Rozwoju Biznesu Trójmorza oraz nowo utworzona Sieć Turystyczna Trójmorza, powinny być osadzone w ramach wydarzeń towarzyszących Szczytowi Trójmorza i Forum Biznesowemu.
Tabela 4. Pozostałe analizowane wyzwania „miękkiego” wymiaru współpracy w ramach Trójmorza na podstawie głównych problemów, rekomendowanych rozwiązań i oczekiwanych rezultatów
Przypisy końcowe
- Panel „Debata Regionów: Odbudowa Ukrainy – Jak współpracować i pomóc regionom Ukrainy w odbudowie i przygotowaniach do członkostwa w Unii Europejskiej?” ↑
- „Debata o Kulturze: Kultura jako narzędzie promocji regionu: współpraca administracji, instytucji i sektora prywatnego” ↑
- Dokładne cele obu tych inicjatyw parlamentarnych zostały opisane w poniższej tabeli wraz z wszystkimi filarami soft power, ich obszarami, charakterystyką i celami. ↑
- Andriy Smorodin i Tamara Kazarova przedstawili prezentację dotyczącą Platformy Inicjatywy Trójmorza – Ukraina, prezentując projekty związane z udziałem Ukrainy w 3SI. ↑
- W których udział wzięli Yuriy Kamelchuk, Andriy Smorodin i Zanudin Serhii, z Platformy Inicjatywy Trójmorza – Ukraina oraz Vadym Halaichuk. ↑
- Zaktualizowana tabela względem Tabeli 2. Podsumowanie platform współpracy soft power w ramach Trójmorza ze względu na ich obszar, krótką charakterystykę i zakładane cele. ↑
Bibliografia
3S1O. “Speakers 2025”. https://3s1o.org/en/conference/speakers-2025 [dostęp: 10.05.2025]
Bulgaria News Agency. “Bulgaria and Poland Establish New Network for Tourism Cooperation within Three Seas”. https://www.bta.bg/en/news/economy/852021-bulgaria-and-poland-establish-new-network-for-tourism-cooperation-within-three-s [dostęp: 06.04.2025]
Nicolaus Copernicus Superior School. “SGMK Signs Agreement with Lublin Voivodeship”. https://www.sgmk.edu.pl/sgmk-signs-agreement-with-lublin-viovodeship/] [dostęp: 06.04.2025]
Lubelskie Voivodeship. „V edycja Kongresu Trójmorza w obiektywie.” https://congress.lubelskie.pl/v-edycja-kongresu-trojmorza-w-obiektywie/ [dostęp: 01.06.2025]
Lubelskie Voivodeship. „V Samorządowy Kongres Trójmorza Forum Gospodarcze. Podsumowanie Pierwszego Dnia.” https://www.lubelskie.pl/aktualnosci/v-samorzadowy-kongres-trojmorza-forum-gospodarcze-podsumowanie-pierwszego-dnia/ [dostęp: 10.05.2025]
Lubelskie Voivodeship. „Agenda 2025 Day 1.” https://congress.lubelskie.pl/en/agenda-2025-day-1/ [dostęp: 06.04.2025]
Lubelskie Voivodeship. „Agenda 2025 Day 2.” https://congress.lubelskie.pl/en/agenda-2025-day-2/ [dostęp: 06.04.2025]
Lubelskie Voivodeship. „Agenda Trójmorze 2024 Dzień 2.” https://congress.lubelskie.pl/wp-content/uploads/2024/11/Agenda_Trojmorze2024_DZIEN-2.pdf [dostęp: 10.05.2025]
Lubelskie Voivodeship. „Congress Lubelskie.” https://congress.lubelskie.pl/en/ [dostęp: 10.05.2025]
Lubelskie Voivodeship. „Second Day of the Three Seas Local Government Congress.” https://congress.lubelskie.pl/en/second-day-of-the-three-seas-local-government-congress/ [dostęp: 06.04.2025]
Lubelskie Voivodeship. „Speakers 2024 I Day.” https://congress.lubelskie.pl/en/speakers-2024-i-day/ [dostęp: 10.05.2025]
Lubelskie Voivodeship. „Spotkanie Samorządów z Obwodu Chmielnickiego i Województwa Lubelskiego.” https://www.lubelskie.pl/aktualnosci-fundusze-europejskie/spotkanie-samorzadow-z-obwodu-chmielnickiego-i-wojewodztwa-lubelskiego/ [dostęp: 06.04.2025]
Lubelskie Voivodeship. „Summary of the 1st Day of the Three Seas Local Government Congress.” https://congress.lubelskie.pl/en/summary-of-the-1st-day-of-the-three-seas-local-government-congress/ [dostęp: 06.04.2025]
Lubelskie Voivodeship. „Three Seas Network.” https://3seasnetwork.lubelskie.pl/ [dostęp: 10.05.2025]
President of Poland. „The High-Level Opening Session of the Three Seas Initiative Business Forum.” https://www.president.pl/news/the-highlevel-opening-session-of-the-three-seas-initiative-business-forum,74105 [dostęp: 10.05.2025]
Project The Three Seas Initiative Research Center. „Presentation 1: Three Seas Initiative.” https://3si.politic.edu.pl/wp-content/uploads/2024/07/Presentation-1_Three-Seas-Initiative.pptx [dostęp: 10.05.2025]
SGMK. „SGMK and Central European Academy Sign Cooperation Agreement.” https://www.sgmk.edu.pl/sgmk-and-central-european-academy-sign-cooperation-agreement/ [dostęp: 10.05.2025]
SGMK. „Rector of SGMK Attends 3Seas Local Government Congress in Lublin.” https://www.sgmk.edu.pl/rector-of-sgmk-attends-3seas-local-government-congress-in-lublin/ [dostęp: 10.05.2025]
SGMK. „SGMK Signs Agreement with Lublin Voivodeship.” https://www.sgmk.edu.pl/sgmk-signs-agreement-with-lublin-viovodeship/ [dostęp: 10.05.2025]
SGMK. „SGMK Zawarlo Porozumienie z Województwem Lubelskim.” https://www.sgmk.edu.pl/sgmk-zawarlo-porozumienie-z-wojewodztwem-lubelskim/ [dostęp: 10.05.2025]
Three Seas Art Festival. „3SI Art Festival. Artists and Curators Residencies in Krakowie.” https://3siartfestival.uken.krakow.pl/2025/02/25/rezydencje-artystow-i-kuratorow-w-krakowie-artists-and-curators-residencies-in-krakow/ [dostęp: 09.04.2025]
Three Seas Art Festival. „3SI Art Festival. Idea.” https://3siartfestival.uken.krakow.pl/idea/ [dostęp: 09.04.2025]
Three Seas Art Festival. „Funds.” https://3siartfestival.uken.krakow.pl/funds/ [dostęp: 10.04.2025]
Three Seas Initiative. „3SI Parliamentary Forum.” https://3seas.eu/event/3si-parliamentary-forum [dostęp: 10.05.2025]
Three Seas Initiative. „3SICCN.” https://3seas.eu/event/side-events-1/3siccn [dostęp: 08.06.2025]
Three Seas Initiative. „The Latvian Parliament Hosted the 2nd Parliamentary Forum of the Three Seas Initiative.” https://3seas.eu/media/news/the-latvian-parliament-hosted-the-2nd-parliamentary-forum-of-the-three-seas-initiative [dostęp: 10.05.2025]
Three Seas Initiative. „Perspectives of Business Development in the Three Seas Region.” https://www.3seas.eu/event/side-events-1/perspectives-of-business-development-in-the-three-seas-region [dostęp: 10.05.2025]
Three Seas Initiative. „Side Events.” https://3seas.eu/event/side-events-1 [dostęp: 08.06.2025]
Three Seas Initiative. „Three Seas Initiative.” https://3seas.eu/ [dostęp: 10.05.2025]
Three Seas University Network. „Member Universities.” https://3sun.kul.pl/en/member-universities/ [dostęp: 10.05.2025]
Three Seas University Network. „New Member Universities of the Three Seas University Network.” https://3sun.kul.pl/en/news/new-member-universities-of-the-three-seas-university-network/ [dostęp: 10.05.2025]
Verkhovna Rada of Ukraine. „News”. https://www.rada.gov.ua/en/news/News/258267.html [dostęp: 10.05.2025]
Verkhovna Rada of Ukraine. „News Novyny.” https://www.rada.gov.ua/news/Novyny/245975.html [dostęp: 10.05.2025]
